WALTMANS
               EARLY AND CONTEMPORARY MUSIC

 

    home   links  contact

 musicians      composers      interviews      masterclasses      competitions      festivals      writings      cd's    cdarchive    


CD'S
 

  
BACH IN ARNSTADT  WENDER-ORGEL

Muziekliefhebbers die hun vakantie doorbrengen in Thüringen moeten niet verzuimen een bezoek te brengen aan het plaatsje Arnstadt. Daar staat een kerk met een bijzonder orgel dat dateert uit het jaar 1703. De destijds 18-jarige 'orgelspecialist' Johann Sebastian Bach werd uitgenodigd het nieuwe orgel te keuren hetgeen resulteerde in een vaste benoeming van Bach tot organist. Voor mensen die niet in de gelegenheid zijn een bezoek te brengen aan Thüringen bestaat er een cd-opname van het Bach-orgel waarop werken van Bach uit diens Arnstadter periode (1703-1707) te horen zijn. De cd bevat een aantal koralen, preludes en fuga’s, plus de overbekende Toccata en Fuga in d klein BWV 565.
Het orgel, gebouwd door Johann Friedrich Wender uit Mühlhausen, heeft eenentwintig registers en twee manualen. In het jaar 1862 is het orgel nog steeds in goede staat, maar door toedoen van de stadsorganist wordt het orgel omgebouwd tot een romantisch orgel met meer registers en drie grotere manualen. Het Wender-orgel wordt gesloopt en oud materiaal wordt hergebruikt. Probleemjaren kondigen zich aan voor de opdrachtgevers, de orgelbouwer dient zijn rekeningen in, krijgt uitbetaald en vertoont zich daarna niet meer in Arnstadt en omgeving. De bouw van het nieuwe orgel duurt in totaal zestien jaar. In 1913 geeft de kerkenraad aan orgelbouwer Steinmeyer uit Öttingen de opdracht een geheel nieuw orgel te bouwen. In dit nieuwe orgel wordt ook weer oud materiaal verwerkt. Aan het einde van de vorige eeuw volgt een algehele restauratie van het Steinmeyer-orgel, tegelijkertijd krijgt orgelbouwer Hoffmann uit Ostheim de opdracht het Wender-orgel in zijn meest oorspronkelijke staat te herstellen. Men gaat op zoek naar de nog bestaande originele onderdelen uit het jaar 1703. In totaal wordt eenderde deel van het Wender-orgel teruggevonden, waaronder 320 orgelpijpen. Een grote reconstructie volgt, waarbij oude bouwplannen, schema’s en technische gegevens worden bestudeerd. Kennis die niet meer in eigen huis valt te achterhalen, wordt opgespoord via bouwplannen van andere orgels die Wender in Thüringen heeft gebouwd. In het Bach-jaar 2000 wordt het orgel in gebruik genomen. De originele klank van het Wender-orgel is met succes gereconstrueerd.                 
Het historisch Wender-orgel is het pronkstuk van alle orgels in Thüringen en neemt een centrale plaats in op het jaarlijkse Thüringer Orgelsommerfestival. Bij het beluisteren van het orgel vallen een aantal aspecten op. De muzikale vorm van de te spelen werken dringt zich op een natuurlijke wijze op de voorgrond en komt als het ware uit de muzikale materie naar boven drijven. Zo klinkt een prelude alsof de organist echt aan het preluderen is: hij geeft de toonsoort aan en speelt wat gebroken akkoorden en toonladderfiguren met als doel zijn vingers weer soepel te krijgen, en men kan de melodie in de koralen op duidelijke wijze volgen evenals de vlucht van een thema in de fuga. Klankbalans in de registers, een meer dan goede akoestiek en de kunstzinnige uitvoeringswijze van de werken door Gottfried Preller spelen hierbij een rol. Daarnaast nodigt de klank in combinatie met de kerkelijke functie van het orgel de luisteraar uit om tot verinnerlijking te komen. Dit meditatief vermogen in Bachs muziek maakt het beluisteren van de werken geenszins tot een saaie aangelegenheid, integendeel, het meditatieve element lijkt het pure luistergenot zelfs te optimaliseren. Het uitspelen van de muzikale vorm, het meditatief karakter en het esthetisch element verbinden zich tot een perfecte drie-eenheid, intellect en emotie ontmoeten elkaar daardoor reeds in de Arnstadter composities van de muzikaal vroegrijpe Bach in een evenwichtige samenstelling.
Voordat het concert begint, laat de organist een belletje rinkelen. Er volgen enkele ogenblikken van stilte, daarna kan de muziek beginnen. Dat belletje vooraf is het teken voor zijn assistent de blaasbalg te gaan bedienen. Zo gebeurde dat tijdens de orgelkeuring door Bach in 1703 en zo gebeurt het tegenwoordig ook nog op symbolische wijze, net als op de cd.
CD-Bach in Arnstadt, Gottfried Preller spielt an der Wender-Orgel (1703) der J.S.-Bachkirche zu Arnstadt, © 4/2000 Evangelisch-Lutherische Kirchgemeinde Arnstadt, speelduur 60'01''.

© 2006 Frans Waltmans